عضو هیئت علمی دانشگاه تهران گفت: امروز مفاهیمی مانند «نوآوری مأموریت‌محور» و «اقتصاد مأموریت‌محور» مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ به این معنا که فناوری و نوآوری باید در خدمت حل مسائل و تحقق مأموریت‌های بزرگ و مشخص قرار گیرند.

به گزارش ستاد خبری اینوتکس 2026؛ مصطفی صفدری رنجبر، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، در پنل تخصصی حکمرانی فناوری‌های نوظهور در اینوتکس ۲۰۲۶ با اشاره به ضرورت بازنگری در الگوهای حکمرانی فناوری گفت: سرعت تحولات فناوری در دهه‌های اخیر به‌صورت نمایی افزایش یافته و این شرایط، نیاز به نوآوری‌های نهادی و تغییر در شیوه‌های سیاست‌گذاری و حکمرانی را بیش از گذشته ضروری کرده است.

وی با اشاره به تجربه‌های اجرایی و زیسته کشور در حوزه فناوری، به‌ویژه هوش مصنوعی، اظهار کرد: در کنار بررسی تجربه‌های داخلی، باید به مبانی نظری و آثار روز جهان نیز توجه کنیم و ببینیم صاحب‌نظران برجسته اقتصاد و سیاست‌گذاری چه دیدگاه‌هایی درباره حکمرانی فناوری‌های نوین مطرح کرده‌اند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با بیان اینکه ماهیت فناوری از انقلاب کشاورزی تاکنون دستخوش تحولات گسترده‌ای شده است، افزود: ویژگی‌های فناوری در یکی، دو دهه اخیر به‌شدت تغییر کرده و این تغییرات با سرعتی نمایی در حال وقوع است. نخستین پیام این تحولات آن است که متناسب با سرعت نوآوری‌های تکنولوژیک، به نوآوری در نهادها و ساختارهای حکمرانی نیز نیاز داریم.

فناوری به‌تنهایی تضمین‌کننده بهروزی نیست

صفدری رنجبر با اشاره به کتاب «نزاع هزار ساله ما بر سر فناوری و بهروزی» اثر دارون عجم‌اوغلو و سایمون جانسون، گفت: یکی از پیام‌های کلیدی این کتاب آن است که فناوری هیچ‌گاه به‌خودی‌خود بهروزی و خوشبختی را برای جامعه به ارمغان نیاورده و نخواهد آورد.

وی ادامه داد: پیشرفت بشر در فناوری‌های کشاورزی الزاماً به بهبود وضعیت کسانی که در زمین‌های کشاورزی کار می‌کردند منجر نشد و حتی در مواردی ساعات کار آنها را افزایش داد. همچنین پیشرفت در فناوری‌های دریانوردی نیز زمینه انتقال میلیون‌ها آفریقایی به‌عنوان برده به اروپا و آمریکا را فراهم کرد.

این استاد دانشگاه افزود: فناوری همواره می‌تواند برای گروهی منافع و بهروزی ایجاد کند و در مقابل، برای گروهی دیگر مشکلات و پیامدهای منفی به همراه داشته باشد. این مسئله در عصر فناوری‌های نوظهور نیز همچنان وجود دارد.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از پیامدهای فناوری‌های جدید اظهار کرد: آیا می‌توان گفت فناوری‌های دیجیتال و نوظهور برای همه مردم جهان بهروزی و خوشبختی به همراه آورده‌اند؟ زمانی که الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی می‌توانند به تشدید تنش‌های قومی و مذهبی، مانند آنچه در میانمار رخ داد، منجر شوند، نمی‌توان به‌سادگی ادعا کرد که هوش مصنوعی و کلان‌داده برای همه انسان‌ها بهروزی به همراه می‌آورند.

صفدری رنجبر تأکید کرد: از همین‌جا می‌توان نتیجه گرفت که باید به سمت حکمرانی مشارکتی و چندذی‌نفعی در حوزه فناوری و نوآوری حرکت کنیم؛ حکمرانی‌ای که در آن همه صداها شنیده شود.

ضرورت حرکت به سمت حکمرانی مسئولانه و فراگیر

وی دومین محور مورد تأکید خود را «حکمرانی مسئولانه و فراگیر» عنوان کرد و گفت: فناوری‌های انقلاب صنعتی چهارم ظرفیت‌های عظیمی دارند؛ چه زمانی که به‌صورت مستقل توسعه پیدا می‌کنند و چه هنگامی که با یکدیگر همگرا می‌شوند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران افزود: با این حال، باید مراقب باشیم توسعه فناوری به قیمت از بین رفتن کرامت انسانی، نقض حریم خصوصی یا آسیب بیشتر به محیط زیست تمام نشود.

وی با اشاره به فناوری چاپ سه‌بعدی اظهار کرد: چاپ سه‌بعدی بدون تردید می‌تواند تحولی بزرگ در حوزه ساخت و تولید ایجاد کند، اما در عین حال ممکن است پیامدهایی مانند موج گسترده بیکاری، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، به همراه داشته باشد.

صفدری رنجبر خاطرنشان کرد: هنگامی که درباره فناوری، به‌ویژه فناوری‌های نوظهور، صحبت می‌کنیم، نباید صرفاً در دام مزایا و منافعی که این فناوری‌ها ایجاد می‌کنند قرار بگیریم و از پیامدها و آسیب‌های احتمالی آنها غافل شویم. بنابراین باید به سمت حکمرانی مسئولانه و فراگیر حرکت کنیم.

حکمرانی فناوری باید آینده‌نگر و چابک باشدوی در ادامه، آینده‌نگری و چابکی را از دیگر الزامات حکمرانی فناوری دانست و گفت: حکمرانی فناوری امروز بیش از هر زمان دیگری باید آینده‌نگر و چابک باشد.

صفدری رنجبر با بیان مثالی از صنعت خودرو اظهار کرد: شاید کسانی که در ابتدا خودرو و موتورهای احتراق درونی را توسعه می‌دادند، تصور می‌کردند با جایگزین کردن خودرو به‌جای گاری و حیوانات، به پاکیزگی محیط‌های شهری کمک می‌کنند؛ چراکه استفاده گسترده از حیوانات نیز مشکلات زیست‌محیطی خاص خود را ایجاد می‌کرد.

وی افزود: اما امروز اگر مخترعان خودرو و موتورهای احتراق درونی زنده بودند و پیامدهایی مانند نقش این صنعت در گرمایش زمین را مشاهده می‌کردند، شاید در ارزیابی خود تجدیدنظر می‌کردند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران تصریح کرد: این موضوع درباره فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، فناوری‌های کوانتومی و دیگر فناوری‌های نوظهور اهمیت دوچندانی دارد؛ زیرا این فناوری‌ها با سرعتی نمایی در حال توسعه هستند و باید به‌گونه‌ای حرکت کنیم که حکمرانی ما نیز بتواند آینده‌نگر و چابک باشد.

عبور جهان از سیاست‌گذاری صرف برای فناوری

وی در پایان با اشاره به تغییر رویکردهای جهانی در سیاست‌گذاری علم و فناوری گفت: امروز جهان به‌تدریج از سیاست‌گذاری و حکمرانی برای فناوری، صرفاً به‌خاطر خود فناوری، عبور می‌کند.

صفدری رنجبر ادامه داد: امروز مفاهیمی مانند «نوآوری مأموریت‌محور» و «اقتصاد مأموریت‌محور» مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ به این معنا که فناوری و نوآوری باید در خدمت حل مسائل و تحقق مأموریت‌های بزرگ و مشخص قرار گیرند.

وی تأکید کرد: همان‌گونه که بشر در مقاطعی از تاریخ از فناوری برای تحقق اهداف بزرگی مانند سفر به ماه استفاده کرد، امروز نیز باید مسیر توسعه فناوری را به سمت حل مسائل اساسی و مأموریت‌های کلان جامعه هدایت کنیم.