مشاور فراکسیون هوش مصنوعی و فناوری دانش‌بنیان مجلس، گفت: با الگوی فعلی سیاست‌گذاری خطی، نمی‌توان حوزه هوش مصنوعی و نوآوری را حکمرانی کرد و باید به سمت حکمرانی مشارکتی رفت.

به گزارش ستاد خبری اینوتکس 2026؛ محمدرضا قاسمی، مشاور فراکسیون هوش مصنوعی و فناوری دانش‌بنیان مجلس شورای اسلامی، در پنل تخصصی نمایشگاه اینوتکس با اشاره به نقش مجموعه‌های فعال در حوزه نوآوری گفت: در حوزه نوآوری و مباحث کلان کشور، مجموعه‌هایی که کارهای جدی و قابل عرضه‌ای انجام داده باشند، محدود هستند و یکی از این مجموعه‌ها قطعاً مرکز نوآوری است. به نوبه خودم از اقدامات دوستان تشکر می‌کنم.

وی با اشاره به فقدان رهبر شهید اظهار کرد: سال گذشته در همین ایام، وقتی از مقام معظم رهبری نام می‌بردیم، از رهبری یاد می‌کردیم که بر دیده‌بانی کلان حوزه علم و فناوری در کشور تسلط و اشراف داشتند و با جدیت مسائل را دنبال می‌کردند. امروز در فقدان ایشان هستیم و انصافاً این مسئله خسارت سنگینی است.

قاسمی افزود: کسانی که تا حدودی با منظومه فکری مقام معظم رهبری در حوزه علم و فناوری آشنایی دارند، می‌دانند که ایشان، تنها به عنوان یک مثال، شاید جزو نخستین رهبرانی بودند که درباره هوش مصنوعی به‌عنوان یک فناوری نوین، رهنمودهای جدی داشتند.

وی ادامه داد: در سال ۱۳۹۷، حضرت آقا در دیدار اعضای ستاد علوم و فناوری‌های شناختی فرمودند اگر در حوزه فناوری‌های نو، از جمله فناوری‌های شناختی و هوش مصنوعی، عقب بمانیم، سرنوشتی مشابه کشورهایی خواهیم داشت که در انقلاب صنعتی عقب ماندند. تعبیر ایشان این بود که زیر دست می‌شویم، مستعمره می‌شویم و له می‌شویم.

مشاور فراکسیون هوش مصنوعی و فناوری دانش‌بنیان مجلس شورای اسلامی گفت: فقدان چنین شخصیتی برای ما بسیار خسارت‌بار است. از سوی دیگر، بسیار خرسندیم که خلف صالح ایشان سکان این حوزه را نیز بر عهده دارند و امیدواریم بتوانیم ذیل رهنمودهای ایشان این مسیر را دنبال کنیم.

حکمرانی فضای مجازی؛ تجربه‌ای که باید دوباره مطالعه شود

وی با اشاره به صحبت‌های مصطفی طاهری در این نشست گفت: آقای دکتر طاهری مطالب را به تفصیل مطرح کردند، اما من مایلم مقداری به گذشته بازگردم.

قاسمی افزود: ما تقریباً از سال ۱۳۹۰ شورای عالی فضای مجازی را در کشور شکل دادیم و اکنون حدود ۱۵ سال از آن زمان می‌گذرد. در این ۱۵ سال، در حوزه حکمرانی فضای مجازی به‌عنوان یکی از فناوری‌های نو، یک تجربه زیسته داریم.

وی پیشنهاد کرد: این تجربه زیسته را باید یک‌بار با دقت مطالعه و واکاوی کنیم. کمتر دیده‌ام کسی به‌صورت جدی به این حوزه ورود کند و از نخبگان، نوآوران و اندیشمندان دعوت می‌کنم به این موضوع ورود کنند.

مشاور فراکسیون هوش مصنوعی و فناوری دانش‌بنیان مجلس ادامه داد: ما به‌عنوان بخشی از مجموعه فعالان حوزه نوآوری در کشور، به سه عامل رسیده‌ایم که شاید وضعیت نامناسب امروز فضای مجازی ناشی از این سه عامل باشد؛ البته از شتاب‌زدگی‌ها و مواردی که در برخی مقاطع فهم درستی از موضوع نداشتیم، عبور می‌کنم.

وی نخستین عامل را نبود شناخت صحیح از این فناوری دانست و گفت: نخستین عامل، نشناختن و عدم شناخت صحیح ما از این فناوری بود. زمانی که واژه «سایبر اسپیس» مطرح می‌شد، به اشتباه در کشور به «فضای مجازی» ترجمه شد و این تعبیر جا افتاد که چون مجازی است، حقیقی نیست و شاید لازم نباشد آن را جدی بگیریم.

قاسمی افزود: دوستانی که در این حوزه فعالیت داشته‌اند، حتماً برخی از این اظهارنظرها را به یاد دارند و هنوز هم اگر در اینترنت جست‌وجو کنید، نمونه‌هایی از آنها وجود دارد. بنابراین نخستین عامل، عدم شناخت صحیح ما از این پدیده بود.

اقدامات جزیره‌ای، دومین آسیب حکمرانی فضای مجازی

وی دومین عامل را اقدامات غیرشبکه‌ای و جزیره‌ای عنوان کرد و گفت: با وجود اینکه نهادی بالادستی به‌عنوان شورای عالی فضای مجازی ایجاد کردیم، اما در زیست‌بوم فضای مجازی کشور تقریباً هر مجموعه‌ای کار خودش را انجام می‌داد و آن پیوستگی و کار شبکه‌ای منسجم شکل نگرفت.

قاسمی سومین عامل را تأخیر در انجام اقدامات ضروری دانست و تصریح کرد: حتی اقداماتی را که تشخیص داده بودیم درست هستند، به‌موقع انجام ندادیم. زمانی که پیام‌رسان‌ها مسیر خود را طی کرده بودند، تازه وارد حوزه پیام‌رسان‌ها شدیم و زمانی که مدت‌ها از شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی گذشته بود، به این حوزه ورود کردیم.

وی با تأکید بر سرعت بالای تحولات فناوری گفت: فناوری، به‌ویژه فناوری‌های نوین، طول عمر مشخصی دارد و باید بتوانید هم‌زمان با سرعت فناوری، سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری کنید.

تکرار تجربه فضای مجازی در حوزه هوش مصنوعی

مشاور فراکسیون هوش مصنوعی و فناوری دانش‌بنیان مجلس اظهار کرد: امروز همین مصیبت را در حوزه هوش مصنوعی در کشور داریم. اگر بخواهم تنها چهار، پنج سال گذشته را مرور کنم، می‌توانیم برای هر سال از این دوره یک عنوان مشخص در روند حکمرانی هوش مصنوعی در کشور در نظر بگیریم.

وی ادامه داد: از سال ۱۴۰۰، بنده عضو کارگروه تدوین سند ملی هوش مصنوعی در شورای عالی انقلاب فرهنگی بودم. اساتید، نخبگان، صنعتگران، فعالان حوزه‌های مختلف، متخصصان سیاست‌گذاری و فناوری در جلسات مختلف حضور داشتند و دیدگاه‌های خود را مطرح می‌کردند.

قاسمی گفت: البته جلسات تدوین سند از سال ۱۳۹۹ آغاز شد و تا سال ۱۴۰۰ ادامه یافت. در سال ۱۴۰۰ تقریباً در حال شکل دادن به سیاست کلان کشور در حوزه هوش مصنوعی بودیم؛ اسناد کشورهای مختلف را مطالعه می‌کردیم، آنها را بومی‌سازی و با شرایط کشور تطبیق می‌دادیم و دیدگاه‌های مختلف مطرح می‌شد.

وی افزود: وضعیت ما در سال ۱۴۰۰ این‌گونه بود. در سال ۱۴۰۱ قرار شد وارد مرحله تصویب شویم؛ یعنی دیگر به این جمع‌بندی رسیدیم که گفت‌وگو کافی است و باید سند را تصویب کنیم.

قاسمی با اشاره به نقش قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی گفت: در همین مقطع، زحمات آقای دکتر طاهری و دوستانشان در تدوین قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی، مکمل این حوزه شد و قانون مربوطه تصویب شد.

وی ادامه داد: برای توسعه زیرساختی یکی از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی، به سه ضلع نیاز داشتیم؛ داده، زیرساخت، سرمایه‌گذاری و حوزه‌های مرتبط با نیروی انسانی. تلاش کردیم در سال ۱۴۰۱ در این زمینه قانون‌گذاری کنیم.

مشاور فراکسیون هوش مصنوعی و فناوری دانش‌بنیان مجلس خاطرنشان کرد: این قانون در حوزه داده‌های ملی تکلیف را مشخص کرد، اما درباره داده‌های بخش خصوصی و داده‌های خصوصی افراد، هنوز تکلیف ما به‌طور کامل مشخص نشده است.

محمدرضا قاسمی، مشاور فراکسیون هوش مصنوعی و فناوری دانش‌بنیان مجلس شورای اسلامی، در ادامه سخنان خود در پنل تخصصی اینوتکس گفت: در سال ۱۴۰۲، اگر جست‌وجو کنید، در حوزه‌های مختلف از جمله کشاورزی، حمل‌ونقل و موضوعات متنوع دیگر، به تعداد دلخواه همایش و نشست برگزار شده بود. هر کدام از مجموعه‌ها نیز سعی کردند نظام مسائل خود را شناسایی کنند.

وی در ادامه بیان کرد: اما متأسفانه در آن مقطع، ما یک نهاد راهبر و حکمران نداشتیم. هرچقدر دوستان ما در معاونت علمی و مجموعه‌های مختلف دیگر تلاش کردند، به دلیل اینکه یک رکن راهبری اساسی با اتوریته لازم وجود نداشت تا بتواند با توان و امکانات لازم به سراغ دستگاه‌ها برود و برای آنها پروژه تعریف کند، این اقدامات به نتیجه مطلوب نرسید.

قاسمی گفت: در نتیجه، دستگاه‌ها تقریباً سرخورده شدند. اگر در پایان سال ۱۴۰۲ به سراغ مدیران ارشد می‌رفتید، می‌گفتند: «ما خودمان هم نفهمیدیم در حوزه هوش مصنوعی از ما چه می‌خواهید.» سال ۱۴۰۳ شاید سال طلایی ما در حوزه هوش مصنوعی بود. سندی که تصویب شده بود، به تشکیل شورای راهبری هوش مصنوعی و شورای ملی راهبری منجر شد و بالاخره سران قوا به یک ترکیب بسیار خوب و منسجم در بخش ملی و بخش دفاعی رسیدند.

دبیرخانه آن نیز سازمان ملی هوش مصنوعی شد که آقای دکتر طاهری به آن اشاره کردند. اما امروز که در خدمت شما هستیم، بعد از دو سال از سال ۱۴۰۳، تازه دوباره به نقطه تصویب آن سازمان رسیده‌ایم؛ تأیید شورای نگهبان، تأیید مجمع تشخیص و احتمالاً تأسیس آن توسط دولت محترم. یعنی ما با چنین وقفه‌ای مواجه بوده‌ایم.

وی در ادامه بیان کرد: در سال ۱۴۰۴ تقریباً شاهد شکل‌گیری یک ساختار جدید بودیم؛ ساختاری که در معاونت علمی، ذیل معاون اول محترم و با راهبری معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، تحت عنوان «ستاد توسعه کاربرد هوش مصنوعی» شکل گرفت. عزیزان می‌توانند عملکرد و خروجی‌های این ستاد را مشاهده کنند؛ فراخوان‌هایی که برگزار کرده و موضوع دستیاران هوش مصنوعی وزرا، از جمله اقدامات آن بوده است. این موضوع پنهانی نیست و زحمات زیادی در این مسیر کشیده شده است.

قاسمی در ادامه بیان کرد: اما چون آن نهاد حکمران بالادستی که متولی اصلی این حوزه باشد و اقتدار و منابع لازم را در اختیار داشته باشد، وجود نداشت، این مجموعه نیز به یکی از ستادهای معاونت علمی در کنار هفت، هشت یا ۱۰ ستاد دیگر تبدیل شد و وضعیت ما به جای درستی نرسید. در سال ۱۴۰۵ با قانون هوش مصنوعی مواجه شدیم و مجلس به دلیل تأخیر دولت، ناچار شد خودش اقدام کند، با مجموعه‌های مختلف بنشیند و قانون را تدوین کند.

مشاور فراکسیون هوش مصنوعی و فناوری دانش بنیان مجلس شورای اسلامی گفت: واقعاً باید به آقای دکتر طاهری و همکارانشان دست‌مریزاد گفت. آنها شب و روز نشناختند و موانع تصویب این قانون را در شورای نگهبان، مجمع تشخیص و جاهای مختلف با مذاکرات متعدد برطرف کردند. الان ما به یک قانون رسیده‌ایم. قانون یعنی چیزی که دولت باید آن را اجرا کند و نوآوران، نخبگان و فناوران نیز باید اجرای آن را مطالبه کنند.

امروز ما مانند بسیاری از کشورهای دیگر، باید توجه داشته باشیم که عموم کشورهایی که برنامه جدی در حوزه هوش مصنوعی دارند، نهاد متولی این حوزه را ذیل عالی‌ترین مقام آن کشور تعریف کرده‌اند. اگر نظام پادشاهی باشد، ذیل دفتر پادشاهی و اگر نظام به اصطلاح دموکراسی باشد، ذیل رئیس‌جمهور فعالیت می‌کند و فردی منصوب می‌شود که اختیارات لازم را داشته باشد؛ حتی در حوزه‌های دفاعی نیز بتواند ایفای نقش کند.

وی در پایان گفت: جمع‌بندی و نکته پایانی من این است که با درس‌آموخته‌های حوزه فضای مجازی، آسیب‌هایی که عرض کردم، اقداماتی که انجام ندادیم و تأخیرهایی که در حوزه هوش مصنوعی داشتیم، باید بپذیریم که با مدل موجود سیاست‌گذاری خطی که امروز داریم، قطعاً نمی‌توانیم حوزه نوآوری را سیاست‌گذاری و تقنین کنیم. ما حتماً به یک الگوی حکمرانی مشارکتی نیاز داریم و باید از روش‌های نوین استفاده کنیم. این جنس از گفت‌وگوها باید ما را به سمت پیدا کردن و اجرای این روش‌ها هدایت کند.

مشاور فراکسیون هوش مصنوعی و فناوری دانش بنیان مجلس شورای اسلامی گفت: آقای دکتر طاهری پیگیری‌های زیادی در این حوزه داشتند، اما تأخیرهای زیادی در همین حوزه تقنین هوش مصنوعی رقم خورد و ما بخشی از این پنجره فرصت را از دست دادیم. شما به بعضی از کشورهای همسایه خودمان نگاه کنید؛ در این سه، چهار سالی که ما مشغول تدوین سند، قانون، آیین‌نامه، سازمان و نهاد بودیم، آنها چه کارهایی انجام دادند؟ البته چون من صبح در الکامپ بودم، قطعاً باید این را هم عرض کنم که کارهای خوب در حوزه هوش مصنوعی در کشور کم نبوده است. این صحبت‌ها به این معنا نیست که ما کاری انجام نداده‌ایم. اما اگر آن ظرفیت حکمرانی مشارکتی ما به‌درستی محقق شده بود، امروز سبد دستاوردهای بسیار بهتری داشتیم.